ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ-ΗΘΙΚΗ-ΑΜΟΡΑΛΙΣΜΟΣ

Ένας επικίνδυνος χορός τριγώνου σε μια αγαπητική αυτοποίηση

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί ομιλία στην Διημερίδα της Συστημικής Εταιρείας Βορείου Ελλάδος το 2022

Άννα Εμμανουηλίδου

Στην ομιλία θα επιχειρηθεί μια περιγραφή της σύγχρονης πραγματικότητας και των ηθικών διλημμάτων που αυτή έθεσε και θέτει στα άτομα και τις σχέσεις, προσωπικές και πολιτικές. θα διερευνηθούν οι δυνητικές προεκτάσεις της συστημικής ουδετερότητας, ως στάσης ζωής και πολιτικής επιλογής, σε επίπεδο φιλοσοφικό-εννοιολογικό, θεραπευτικό, κοινωνικό και πολιτικό, ο κίνδυνος κατάχρησής της σε πολιτικό επίπεδο και ο «επικίνδυνος» χορός που χορεύει εναλλάξ με την Ηθική και τον Αμοραλισμό, οι κοινωνικές της, τέλος, συνέπειες. Έμφαση θα δοθεί στη μεταμόρφωση της έννοιας από την α στη β κυβερνητική κοσμοθέαση – ίσως ως μια επαρκής απάντηση στους παραπάνω επικίνδυνους ελιγμούς. Πώς μπορεί η συστημική ουδετερότητα να ενταχθεί σε μια ματουρανική αγαπητική αυτοποίηση, ώστε να υποστηρίζει την συζευκτική εξέλιξη των ανθρώπινων σχέσεων, των οικοσυστημάτων και της ανθρώπινης κοινωνίας;

___________________________________

«…Η επιλογή του να είσαι ένας συστημικός εργάτης και όχι κάποιο άλλο είδος εργάτη σχετίζεται με την αισθητική διάσταση της πράξης (κατά Μaturana). Σ’ αυτήν την αισθητική διάσταση, οι επαγγελματίες στις ανθρώπινες σχέσεις είναι ταυτόχρονα σε επίγνωση της ηθικής διάστασης της δράσης τους. Έτσι μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ένας συστημικά σκεπτόμενος επαγγελματίας αναπόφευκτα ενσαρκώνει μια συγκεκριμένη ηθική δέσμευση. Αυτό συμπεριλαμβάνει και το πώς χειρίζεται την έννοια της ουδετερότητας κατά την πορεία του επίτευξης ενός στόχου…Ως επαγγελματίες μαθαίνουμε όχι μόνο θεωρία και τεχνικές, αλλά ταυτόχρονα οικειοποιούμαστε και μια μορφή συνείδησης. Μαθαίνουμε έναν τρόπο να χειριζόμαστε τη σχέση ανάμεσα στη θεωρία, την πράξη μας και την ηθική μας θέση στον κόσμο. Ο χειρισμός αυτής της σχέσης γίνεται μέρος του τρόπου με τον οποίο πραγματοποιούμε την πράξη μας. Θεωρία, πράξη, ηθική και συνείδηση βρίσκονται σε αμφίδρομη σχέση μεταξύ τους… και η υποστήριξη μιας ηθικής θέσης εμπίπτει στη θεωρία της συστημικής σκέψης. Η ουδετερότητα δεν αίρει, αλλά αποτελεί εργαλείο της συστημικής αισθητικής και ηθικής….»

Καθώς η ουδετερότητα έρχεται να αναδείξει το υπόρρητο ή άρρητο και άρα το λόγο του (επικοινωνιακά ή κοινωνικά) καταπιεσμένου,

«..η σύμπραξη του συστημικού εργάτη σε επεισόδια που μειώνουν τις δυνατότητες δράσης άλλων ανθρώπων είναι αντίθετη με την συστημική ηθική στάση».

Lang et al.,1990

The systemic professional Domains of Action and the question of Neutrality

In: Human systems, the journal of systemic consultation and management, vol. 1, 1990

___________________________________

Το τολμηρό αυτό, όμορφο κείμενο των Lang κ.α., στις αρχές της δεκαετίας του 1990 αποφασίζει να βάλει καθαρά το θέμα της κοινωνικής ευθύνης του συστημικού επιστήμονα, και έξω από την κλινική πράξη. Μπορεί ένας συστημικός επιστήμονας να μείνει αδιάφορος ή χωρίς πράξη – ή τουλάχιστον στάση – στα κοινωνικά δρώμενα και να συνεχίσει να αυτοαποκαλείται συστημικός; Μπορεί ένας συστημικός επιστήμονας να επιλέγει την υπακοή σε κοινωνικούς κανόνες (moral) , οι οποίοι αντιτίθενται στην συστημική προκατάληψη περί θεωρίας των συστημάτων και θεωρίας της αυτοποίησης – και να εξακολουθεί να μιλάει δημόσια ως τέτοιος; Πόσο συνειδητή είναι στον καθένα από μας η επίσης συστημική μας θέση/προκατάληψη περί συμφωνίας Μορφής και Περιεχομένου και τι σημαίνει αυτό για τον δημόσιο λόγο μας;

Ο προβληματισμός αυτός έχει απασχολήσει ήδη από πολλές δεκαετίες τη φιλοσοφία γενικότερα (Camus, Καστοριάδης κ.α.π) και την συστημική σκέψη ειδικότερα (πχ Ρέτσερ), σε περιόδους ωστόσο οξύτατων κοινωνικών διλημμάτων, σαν αυτήν που και εμείς διανύουμε, αναδεικνύεται σε κεντρικό ζήτημα που άπτεται της σοβαρότητας της κοινωνικής παρουσίας μας. Τόσο η μεταμοντέρνα φιλοσοφική προσέγγιση των ισότιμων, πολλαπλών πραγματικοτήτων στο σύνολό της, όσο και η πυρηνική για την πράξη μας έννοια της Ουδετερότητας περιπλέκει ακόμα περισσότερο το θέμα, καθώς μπορεί να – και έχει – δημιουργήσει παρεξηγήσεις ως προς τι πρεσβεύει (με την ετυμολογική έννοια του όρου) η συστημική θεωρία στην περίπτωση κοινωνικών διλημμάτων. Ο συστημικός επιστήμονας είναι αυτός που θα αντιμετωπίσει ισότιμα το λόγο του Καταπιεστή και του Καταπιεζόμενου σε ένα κρίσιμο κοινωνικό ζήτημα; Ποια είναι η μορφή της Ουδετερότητας που αρμόζει στη θεωρία του;

Από την πολλή και γοητευτική βιβλιογραφία επί του θέματος θα προσπαθήσω να δώσω μια σύνθεση στον λίγο χρόνο που έχουμε, η οποία αποτελεί και υπόθεση εργασίας για το σώμα μας, ελπίζω ένα ερέθισμα για την καθεμιά/ένα από μας για τη λήψη μιας προσωπικής και πάντα προσωρινής, αλλά υπαρκτής θέσης στους καιρούς που ζούμε.

Οι έννοιες της Ηθικής και του Αμοραλισμού είναι πολυσυζητημένες στη φιλοσοφία και τη συστημική σκέψη ειδικότερα, θα χρησιμοποιήσω ωστόσο μια χρήσιμη διάκριση του Άρνολτ Ρέτζερ, ανάμεσα στην Ηθική (ethik) ή Ηθική 2ου βαθμού και στην υιοθέτηση κοινωνικών κανόνων ή Ηθική 1ου βαθμού (moral). Η σύνταξή μας με συγκεκριμένους κοινωνικούς κανόνες κινείται στο χώρο της Υπακοής και της μείωσης του ρίσκου για τα άτομα που τους υιοθετούν, ενώ η άσκηση της Ηθικής 2ου βαθμού στην επερώτηση, αμφισβήτηση και δυνάμει συστημική ασέβεια προς αυτούς τους κανόνες, δηλαδή στο χώρο της Συνείδησης. Η Ηθική εμπεριέχει το ρίσκο της ελευθερίας ως μορφή συνείδησης για το υποκείμενό της και το σεβασμό στα άλλα πρόσωπα και τις επιλογές τους. Η Υπακοή στους κανόνες , όταν αυτοί ιστορικά ή συγκυριακά εκφεύγουν των παραπάνω ποιοτήτων, βρίσκεται έξω από το χώρο της Ηθικής 2ου βαθμού. Η συστημική σκέψη δεν είναι Moral, υπακοή σε κανόνες, είναι εκεί για να ασκήσει Ηθική, να διεγείρει δηλαδή στα συστήματα τη Συνείδηση. Και η έννοια της συστημικής ουδετερότητας υπηρετεί αυτόν ακριβώς τον στόχο, όπως θα προσπαθήσω να δείξω στη συνέχεια.

Ο αμοραλισμός ως στάση ή φιλοσοφική θέση αρνείται και τα δύο παραπάνω στο επίπεδο της συνέπειας, δηλαδή ο αμοραλιστής αρνείται τόσο τη σύνταξή του με κοινωνικούς κανόνες που διακρίνονται από κάποια συνοχή μεταξύ τους, όσο και με την αναστοχαστική τους συζήτηση. Ο αμοραλιστής είναι θα λέγαμε η λυπηρή απόδειξη της παρεξήγησης του Μεταμοντέρνου τρόπου σκέψης, του «anything goes” του Feyerabend, είναι το πρόσωπο που ασεβεί τόσο στα πρόσωπα, όσο και στις κατασκευές τους κι αυτό με κάθε φορά ατομιστικό και μη συνεκτικό στο χρόνο κριτήριο.

Η συστημική Ουδετερότητα έρχεται ως στάση , αλλά και τεχνική, να συνδέσει με μια τρυφερή ασέβεια τους χώρους της Υπακοής σε κανόνες και της Ηθικής ως ποιότητας Συνείδησης και να βάλει τον αμοραλισμό σε μια παρένθεση αχρηστίας. Σε μια έντιμη συνομιλία μεταξύ Πολυμεροληψίας και Ουδετερότητας θέλει να δώσει χώρο για την ανάδειξη του Νέου στην επικοινωνία των ανθρώπων και έτσι πρόσβαση στην εκάστοτε αναφερόμενη αλλαγή: ατομική, οικογενειακή, κοινωνική. Στόχος της συστημικής ουδετερότητας δεν είναι η διατήρηση αυτού που υπάρχει, ακόμα κι αν το σύστημα στην πορεία ελεύθερα το αποφασίσει. Η κλήση που απευθύνουν τα ανθρώπινα συστήματα σε έναν συστημικό επιστήμονα δεν είναι η διατήρηση της κατάστασής τους, αλλά η υποστήριξη σε μια αλλαγή. Η ουδετερότητα είναι μοχλός αυτής της αλλαγής, το περιεχόμενο της οποίας ορίζουν κάθε φορά τα συστήματα που μας καλούν να τοποθετηθούμε κοντά τους.

Τι εννοούμε ωστόσο λέγοντας Ουδετερότητα;

Το Μιλάνο όρισε την ουδετερότητα ως τεχνική και όχι ως εσωτερική στάση του θεραπευτή/συστημικού παρεμβαίνοντος. Ο Α. Ρέτζερ (1996) διαχώρισε τα τρία επίπεδα της ουδετερότητας σε Ουδετερότητα απέναντι στις σχέσεις, απέναντι στις κατασκευές πραγματικότητας και απέναντι στο πρόβλημα και τη λύση. Διατύπωσε ακόμη τη θέση ότι τόσο η πολυμεροληψία (και το ένα και το άλλο), όσο και η ουδετερότητα (ούτε το ένα ούτε το άλλο), έρχονται να δώσουν μια συστημική απάντηση στο δίλημμα κάθε διαζευκτικής λογικής (ή το ένα ή το άλλο). Όμως, τόνισε, τον ευρηματικό χαρακτήρα σε μια διαδικασία φέρει η ουδετερότητα, γιατί αυτή είναι που ανοίγει χώρο για κάτι τρίτο, τέταρτο, πέμπτο, ενώ η πολυμεροληψία μόνη της μπορεί να πάρει το ρόλο ενός στατικού παρηγορητισμού όλων των μελών ενός συστήματος, που δεν θα υπηρετήσει το στόχο της δημιουργίας δυναμικών αλλαγής. Θα υποστηρίξω ότι η πολυμεροληψία είναι πολύ χρήσιμη σε ένα πρώτο επίπεδο επαφής με το συνομιλούν σύστημα, γιατί ασφαλίζει συναισθηματικά τους συμμετέχοντες στη συστημική συζήτηση απέναντι στην βία της απόρριψής τους ως προσώπων και άρα τους καθιστά αυθόρμητα ανοιχτούς στη νέα πληροφορία. Ο συστημικός στοχαστής, ερευνητής, επιστήμονας, θεραπευτής δεν θεωρεί κανέναν φύσει κακό ή κάποια πεποίθηση φύσει λάθος, ανάμεσα στους συμμετέχοντες σε ένα κοινωνικό παιχνίδι. Αναγνωρίζει την οπτική γωνία όλων ως έχουσα κάποιου τύπου τεκμηρίωση, υποκειμενικά σημαντική για την επιβίωσή τους, όπως αυτοί την ορίζουν κάθε στιγμή. Είναι εκεί όμως για να δημιουργήσει χώρο για το νέο – αυτή είναι η δουλειά του και αυτή είναι η θεωρητική προκατάληψη που τον εμπνέει. Μετά λοιπόν το αναγκαίο κατά τη γνώμη μου στάδιο της πολυμεροληψίας, έρχεται η στιγμή της Ουδετερότητας (ούτε το ένα, ούτε το άλλο, αλλά ίσως κάτι τρίτο, τέταρτο, πέμπτο) για να ασεβήσει με σεβασμό. Πώς; Με τη διαρκή επερώτηση των αυτονόητων και την περιέργεια. Σεβασμό σε τι όμως;

Η ματουρανική αυτοποίηση έρχεται εδώ να ψελίσσει μια όμορφη ιδέα. Σεβασμό στην αυτοποιητική φύση και την αυτοαναφορικότητα των έμβιων όντων, σεβασμό στη λειτουργική κλειστότητά τους και σεβασμό στην ανάγκη τους για εξέλιξη και αλλαγή. Η αλλαγή στη θεωρία της αυτοποίησης έρχεται όχι με τη βία, αλλά με την ελεύθερη αγαπητική αμοιβαία προσαρμογή των έμβιων συστημάτων προς νέες δομικές συζεύξεις. Στη θεωρία της αυτοποίησης η βία, η επιβολή, η εξουσιαστικότητα ενός όντος ή συνόλου πάνω σε άλλα, δεν έχουν θέση όχι για ηθικούς, αλλά για βιολογικούς λόγους. Δεν γίνεται να επιβληθεί καμιά αλλαγή χωρίς την συναίνεση και συνεργασία των ίδιων των συστημάτων. Η μόνη αλλαγή που είναι βιολογικά δυνατόν να προκύψει χωρίς συναίνεση είναι ο θάνατος του οργανισμού λέει πολύ απλά ο Ματουράνα στο Δέντρο της Γνώσης.

Η συστημική Ουδετερότητα έρχεται ως μοχλός περιέργειας με σεβασμό στην αυτοναφορικότητα των συστημάτων να εισάγει νέες οπτικές, να δημιουργήσει χώρο για να υπάρξει αυτό που πριν δεν υπήρχε ή δεν είχε φωτιστεί. Ο οργανισμός μόνος θα κρίνει, μέσα από τη λειτουργική του κλειστότητα αν αυτό που προτείνεται υπηρετεί την ευημερία και την αυτοποίησή του περαιτέρω. Και ως συστημικά σκεπτόμενοι άνθρωποι εμπιστευόμαστε αυτή την κρίση του, γιατί πιστεύουμε στην αυτοαναφορικότητά του. Μόνο εκείνος μπορεί να ξέρει τι του κάνει καλό και τι του διευκολύνει την επικοινωνία με το περιβάλλον του, άρα την επιβίωση και την ευημερία του. Γι αυτό και στην θεωρία της αυτοποίησης, όπως και σε όλη τη θεωρία των συστημάτων, δεν υπάρχει διάκριση ουσιαστική μεταξύ ατομικού και κοινωνικού καλού. Δεν γίνεται συστημικά να δυσπραγεί ένα μέρος του συστήματος και να ευημερεί ένα άλλο σε ένα βάθος χρόνου, σύμφωνα άλλωστε και με τις θεωρίες του χάους. Για να ευημερήσει μια κοινωνία, ένα μικρότερο σύνολο, ένας άνθρωπος, είναι αναγκαίο να επιτευχθούν ελεύθερες, εκούσιες, δομικές συζεύξεις με τα υπόλοιπα περιβάλλοντά του, των οποίων το κάθε σύστημα αποτελεί επίσης περιβάλλον (Luhmann). Είμαστε μέρη ενός διασυνδεδεμένου όλου, δεν έλεγε ο Bateson;

Προκύπτει από όλα αυτά μια συστημική Ηθική; Θα ισχυριστώ πως, τουλάχιστον στο επίπεδο συνδιαλλαγής που βρισκόμαστε σήμερα, έστω και προσωρινά, ωστόσο ναι. Προκύπτει μια συστημική Ηθική απέναντι στον εαυτό, τα άλλα πρόσωπα, τις ομάδες, την κοινωνία, τη φύση, μια ηθική η οποία ορίζει τον συστημικό επιστήμονα, πολύ ομορφότερα διατυπωμένο τον συστημικό εργάτη κατά lang et al, από έναν άλλου τύπου εργάτη.

Ο Checcin είχε τονίσει ότι ως συστημικοί επιστήμονες βρισκόμαστε σε επίγνωση ότι τίποτα δεν μπορεί να μην είναι πολιτικό. Και γι αυτό ακριβώς το λόγο είχε τονίσει την τεράστια σημασία της ουδετερότητας ως στάσης που αρνείται να πει τι είναι καλό και τι είναι κακό στο σύστημα των θεραπευόμενων, γιατί δηλαδή μια τέτοια θέση πράττει πολιτική. Συνεχίζοντας όμως τη σκέψη του θα έλεγα ότι επερωτώντας ωστόσο μέσω της περιέργειας τις κρατούσες κατασκευές πραγματικότητας ήδη πράττει πολιτική, αυτή της αποκάλυψης και ενίσχυσης της αδύναμης πλευράς των ανθρώπων, της λιγότερο αναγνωρισμένης. Έξω από το κλινικό πλαίσιο η έννοια της ουδετερότητας ως μη θέσης σε κοινωνικά ζητήματα αιχμής κινδυνεύει η ίδια να πράξει πολιτική, προς όφελος αυτή τη φορά του κρατούντος, του βίαια επιβαλλόμενου, του καταπιεστή: με στόχο τη μείωση του ατομικού ρίσκου ή την αύξηση του ατομικού οφέλους – κι εκεί φλερτάρει κανείς με τον αμοραλισμό.

Το να μην πάρουμε θέση στο ολοκαύτωμα, στα πολιτικά βασανιστήρια, στους κοινωνικούς αποκλεισμούς κάθε τύπου, στην έμφυλη βία, στην επιθετική αποδυνάμωση από το κρατούν σύστημα ανθρώπων, άλλων οργανισμών, της φύσης, το να τηρήσουμε πχ ίσες αποστάσεις μεταξύ γ ράιχ , ολοκληρωτικών συστημάτων, κράτους και των εκάστοτε διωκόμενων πληθυσμών ή ομάδων δεν μας κάνει συστημικά ουδέτερους. Μας κάνει υποστηρικτές του ήδη υπάρχοντος συστήματος δύναμης. Συστημικά ουδέτερους θα μας έκανε μια δημόσια αυτή τη φορά συζήτηση, η οποία θα φώτιζε με συστημική περιέργεια όλα τα σημεία που δεν φωτίζονται από τον κυρίαρχο λόγο, μια συζήτηση η οποία θα εισήγαγε ασέβεια στους κρατούντες κανόνες, θα αμφισβητούσε την μονοσημαντότητά τους και θα αντανακλούσε τις βασικές αρχές της αυτοποιητικής αυτοαναφορικότητας, του σεβασμού στη λειτουργική κλειστότητα των οργανισμών, της εμπιστοσύνης σε δομικές συζεύξεις, οι οποίες δεν μπορούν να προκύψουν από τη βία, την επιβολή και την εξουσιαστική κακοποίηση μερών του διασυνδεδεμένου όλου.

Η σύνταξη με τους εκάστοτε κανόνες της εξουσίας δεν έχει συστημική έμπνευση: ο ίδιος ο Himmler, αναφέρει ο Άρνολτ Ρέτζερ, αναρωτήθηκε δημόσια κάποια στιγμή για την νοητική υγεία των στρατιωτών του, που εκτελούσαν εντολές κατάφορα εχθρικές προς τη λογική και τον ανθρωπισμό. Ο ίδιος που διέτασσε αναρωτιόταν πόσο πνευματικά υγιείς είναι αυτοί που εκτελούν τις διαταγές του. Δεν θα εκπλαγώ καθόλου αν το ίδιο κάνουν και οι σημερινοί κρατούντες μεταξύ τους, όταν βλέπουν να ξετυλίγεται μπροστά τους τέτοια κοινωνική υπακοή, ακόμα κι αν οι εντολές αντιβαίνουν στην ανθρώπινη λογική και τη βασική κοινωνική συνείδηση περί ευημερίας μιας κοινωνίας.

Η τεράστια δύναμη της ματουρανικής θεωρίας βρίσκεται στην πεποίθηση ότι δεν είναι αναγκαία καμία βίαιη παρέμβαση για την επίτευξη οποιουδήποτε κοινωνικού στόχου, αρκεί αυτός ο στόχος να υπηρετεί τις συλλογικές δυναμικές ευημερίας των οργανισμών. Αυτό που είναι αναγκαίο είναι ο σεβασμός, η αναγνώριση και η δημιουργία χώρου για τα όντα, ώστε να διευκολυνθούν σε μακρόβιες και βιώσιμες δομικές συζεύξεις, δηλαδή εκούσιες αλλαγές που υπόσχονται συλλογική ευημερία.

Θα υποστηρίξω ότι αν δηλώνω ότι σκέφτομαι συστημικά δεν γίνεται να υποστηρίζω με την πράξη, αλλά και με την απραξία μου απολύσεις ανθρώπων λόγω νόμιμων πεποιθήσεών τους, τη λοιδωρία κοινωνικών ομάδων λόγω ανυπακοής τους, την περιθωριοποίηση τους λόγω κριτικής στάσης τους απέναντι στην εξουσία, αφανισμού τους λόγω καταγωγής, φύλου ή άλλου χαρακτηριστικού τους. Το περιεχόμενο των λόγων μου πρέπει να συμφωνεί με τη μορφή της πράξης μου. Είναι άλλη μια συστημική προκατάληψη. Δεν γίνεται να επιβάλλω αυταρχικά την ελευθερία, εξουσιαστικά την συνεργασία, και να διδάσκω ασκώντας βία την θεωρία του Ματουράνα. Οφείλω να δημιουργώ χώρο για την διάσωση του κατατρεγμένου νοήματος – γιατί αυτό θα κάνει τη διαφορά που θα πυροδοτήσει αυτοποιητικές αλλαγές. Αυτό κάνει η ουδετερότητα, η περιέργεια, η σεβασέβεια, η θεωρία της αυτοποίησης, οι μεγάλοι στυλοβάτες της συστημικής σκέψης. Δημιουργούν χώρο για την διάσωση του κατατρεγμένου νοήματος -και επειδή φορείς των νοημάτων δεν είναι παρά οι άνθρωποι, δημιουργούν χώρο για τους κατατρεγμένους ανθρώπους, αν αυτό χρειαστεί. Leben und Leben lassen, λένε οι φίλοι μου οι Γερμανοί. Ζήσε και άσε τους άλλους να ζήσουν εν ειρήνη και ακολουθώντας την εξέλιξή τους.

Φυσικά, το Μεταμοντέρνο εμπεριέχει το μοντέρνο: μπορούμε στα πλαίσια του μεταμοντέρνου να αποφασίσουμε να ζήσουμε μοντέρνα: πολωτικά, χωρίς αναστοχαστικότητα, παίρνοντας τη θέση του ισχυρού και επιβεβαιώνοντας τον κυρίαρχο λόγο. Κι αυτό είναι απολύτως δεκτό ως επιλογή και έντιμο αν το περιεχόμενο συμβαδίζει και με τη μορφή μας, αν δηλαδή δεν ισχυριζόμαστε ή δεν εμφανιζόμαστε ως κάτι άλλο. Γιατί αν πάρουμε αυτή την απόφαση, είμαστε επίσης άξιοι σεβασμού και φροντίδας από άποψη αρχής, και μπορούμε να είμαστε πολλά, αλλά όχι συστημικοί εργάτες, συνάδελφισσες και συνάδελφοι.

Μια και – για να κλείσω μ’ αυτό που άρχισα: «..η σύμπραξη του συστημικού εργάτη σε επεισόδια που μειώνουν τις δυνατότητες δράσης άλλων ανθρώπων είναι αντίθετη με την συστημική ηθική στάση».

Σας ευχαριστώ για τη προσοχή σας.

Άννα Εμμανουηλίδου

Κλινική Ψυχολόγος (Dr.Phil.,MSc.), Συστημική θεραπεύτρια/ εκπαιδεύτρια/επόπτρια (IGST, Heidelberg)

annaemmanouelidou@yahoo.gr

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γκότσης,H., Κιαπόκα, A., Σημειώσεις, βλέμματα και αναστοχασμοί σχετικά με τις περιοχές οργάνωσης της ανθρώπινης εμπειρίας, περιοδικό Μετάλογος , τεύχος 37.

Cecchin, Gianfranco, Hypothesising, Circularity and Neutrality Revisited an Invitation to Curiosity Eamily-Process 26, pp 405-413, 1987

Καββαδίας,Γ., Πολιτικός αμοραλισμός και σχήματα λόγου ή λόγος περί «έντιμου συμβιβασμού», https://www.alfavita.gr/koinonia/158027_politikos-amoralismos-kai-shimata-logoy-i-logos-peri-entimoy-symbibasmoy, 2015

Lang et al.,1990, The systemic professional Domains of Action and the question of Neutrality In: Human systems, the journal of systemic consultation and management, vol. 1, 1990 και στο: Περιοδικό Μετάλογος, τεύχος 35, 2019

Maturana, Humberto R. and Varela, Francisco , The Tree of Knowledge, New Science Library Boston & London 1987

Palazzoli, M. S. , Boscolo, L. , Cecchin, G. , Prata, G., Hypothesising, Circularity and Neutrality : Three Guidelines Conductor of the Session, Eamily Process 19 pp 3-12, 1980

Pearce, W. Barnett, Communication and the Human Condition ,Southern Illinois University Press, Carbondale and Edwardsville, 1989

Retzer, A., Passagen: Systemische Erkundungen, Klett-Cotta Verlag, 2002.

Schweitzer, J., von Schlippe, A., Lehrbuch der systemischen Therapie und Beratung I: Das Grundlagenwissen, V&R Verlag, 2016

Απάντηση

Εντροπία
Αρέσει σε %d bloggers: