[1]Άννα Εμμανουηλίδου
Τι είναι ψυχοθεραπεία σε ένα πλαίσιο διαλυμένων ιστών; πώς η ψυχοθεραπεία θα απαντήσει στην εύλογη κριτική της ψυχολογικοποίησης των κοινωνικών προβλημάτων; πώς μπορούμε να σώσουμε την κοινωνική και επαγγελματική μας αξιοπρέπεια ως ψυχοθεραπευτές/τριες σε μια κοινωνία πείνας, βίας, ηθικών παραβιάσεων κάθε είδους και ωμών πολέμων; Σε ποιο σημείο ο στόχος της “ανθεκτικότητας” συναντά την συμπαράταξη με τον κυρίαρχο λόγο; τι έχει να προσφέρει η συστημική σκέψη σε αυτή τη συζήτηση;
Προσωπικά έχω υπάρξει ένα από τα άτομα που σπουδάζοντας ψυχολογία είχα απορρίψει την εκδοχή του να γίνω ποτέ ψυχοθεραπεύτρια. Ο βασικός λόγος ήταν τότε, στα νεανικά μου χρόνια, η έντονη κριτική φιλοσοφική στάση μου απέναντι στα κοινωνικά προβλήματα και στο πώς αυτά διαμορφώνουν συνθήκες δυστυχίας για τους ανθρώπους. Οι πρώτες μου επαφές με την ψυχοθεραπεία κατά τη διάρκεια των σπουδών μου μού είχαν δημιουργήσει την εικόνα ότι τα ανθρώπινα προβλήματα αντιμετωπίζονταν ως ατομικά ελλείμματα: ελλείμματα γνώσης, δεξιοτήτων, προσαρμοστικότητας ή ανθεκτικότητας. Σε έναν κόσμο που βρίθει αδικίας, παραλογισμού και ηθικής με την έννοια των ethics μου φαινόταν αποκρουστικό να στοχοποιούνται οι άνθρωποι που δυστυχούν ως όντα που νοσούν ή δεν επαρκούν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.
Η ψυχοθεραπεία έχει κατηγορηθεί ήδη από τον Έριχ Φρόμ στην φιλομαρξιστική κριτική του στο έργο του Φρόυντ, και πιο συστηματικά από τη δεκαετία του 1960 και μέχρι και σήμερα από κριτικούς κοινωνικούς στοχαστές, αλλά και από τα ενεργά κινήματα αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία, ως πράκτορας του κυρίαρχου κοινωνικού και ψυχιατρικού λόγου, όχημα εξατομίκευσης των κοινωνικών αντιφάσεων, ακόμα και ως ωμή βία, ενίοτε χειρότερη από τη φυσική ή τη καθήλωση, γιατί καθηλώνει τον νου των ανθρώπων και τους απομακρύνει από τις ανάγκες τους ψυχολογικοποιώντας κοινωνικά ζητήματα, όπως αυτό το ψυχικού πόνου.
Τhilo von Trotha: Την απόλυτη καταστροφή ολοκληρώνει ωστόσο το τρίτο στάδιο, η εντός της κλινικής ψυχιατρική «ψυχοθεραπεία», γιατί αυτή τείνει να εσωτερικεύσει τα αποτελέσματα των δύο πρώτων σταδίων στην αυτοεικόνα του ενδιαφερόμενου. Στη θέση μιας άμεσης εξωτερικής άσκησης βίας έρχεται ένας χρόνιος αυτοβιασμός, του οποίου ο βίαιος χαρακτήρας παραμένει αόρατος προς τα έξω.
Ο Φουκώ, ο James Hillman, ο Thomas Szaz , Geffrey Rose και πολλοί άλλοι επέστησαν επιτακτικά την προσοχή στους κινδύνους της ψυχοθεραπείας ως μιας νέας Θρησκείας – οπίου του Λαού, που είναι εκεί για να χειραγωγήσει τον πληθυσμό, μέσω της Διάγνωσης και καθοδηγητικών παρεμβάσεων προσαρμογής, μακριά από την κοινωνική και πολιτική οπτική και προς μια ατομική αντίληψη και αντιμετώπιση των ανθρώπινων προβλημάτων.
Δεν πρόκειται για μια ανεδαφική και θεωρητική κριτική. Είναι σχεδόν μια αποτύπωση της χρήσης που είχε και έχει ως και σήμερα η ψυχοθεραπεία πολλών προσεγγίσεων στη ψυχολογικοποίηση κοινωνικών προβλημάτων, την υπευθυνοποίηση του ατόμου για τη δυσφορία του εντός απάνθρωπων κοινωνικών συνθηκών, στην από-πολιτικοποίηση της σχετικής συζήτησης και την παράβλεψη ή απομάκρυνση από συλλογικές διαδικασίες μέσω ψυχιατρικών ή ψυχαναλυτικών διαγνώσεων (κλινική διάγνωση/αναγωγές στην έννοια της (νοσηρής) προσωπικότητας).
Όταν εγώ «νοσώ» καθ΄ οιονδήποτε τρόπο, η προσοχή μου οφείλει να εστιαστεί στην αποκατάσταση της ατομικής μου ψυχικής υγείας: αυτό μπορεί να πάρει μια ολόκληρη ζωή, καθώς από πολλές προσεγγίσεις η ψυχοθεραπεία οφείλει να είναι μια ισόβια διαδικασία, που δεσμεύει την προσοχή στον εαυτό και την απομακρύνει από το κοινωνικό συλλογικό.
Υπάρχουν επίμαχες έννοιες που συζητιούνται έως και τις μέρες μας, μάλιστα με μεγάλη έμφαση, και μπορούν να εντείνουν τις παραπάνω παραδοχές:
Η έννοια της «αυτοεκτίμησης»
Της ανθεκτικότητας (σε απάνθρωπες συνθήκες ζωής ή θανάτου)
Της λειτουργικότητας (=παραγωγικότητας, σε καταπιεστικά κοινωνικά και εργασιακά συστήματα)
Της συνεχούς αυτοβελτίωσης (μια και η ελλιπής μου βελτίωση ευθύνεται για τη δυστυχία μου)
Της προσαρμοστικότητας (σε πιεστικά κοινωνικά πλαίσια)
Δεν είναι τυχαίο που αυτές οι έννοιες χρησιμοποιούνται σήμερα ως αυτονόητα στον κοινό , αλλά και τον ψυχοθεραπευτικό λόγο, ακόμα και για παιδιά! Ένα παιδί πρέπει να δεχτεί για πολλές συναδέλφισσες/ους ατομική θεραπεία ώστε να γίνει ανθεκτικό, με υψηλή αυτοεκτίμηση, λειτουργικό και προσαρμοστικό στο σχολικό και οικογενειακό του πλαίσιο, στην ανάγκη και με ψυχοφαρμακευτικές αγωγές. Ούτε λόγος για τις ανάγκες του, τα άκαμπτα και ακατάλληλα για ανθρώπους συστήματα παιδείας και οικογενειακής ζωής μέσα στον καπιταλισμό, ούτε λόγος για τις παρά φύσιν συνθήκες συναισθηματικής και σωματικής ζωής που επιφυλάσσονται σε αυτές τις νεαρές υπάρξεις. Αυτές οι νεαρές υπάρξεις σε λίγα χρόνια καταλήγουν στα γραφεία ψυχοθεραπευτών με μια σειρά από δυσκολίες, οι οποίες ονοματίζονται με διαγνώσεις διαταραχών και ξαναγίνονται αντικείμενα ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων με στόχο (πάλι!)την αύξηση της αυτοεκτίμησης, της λειτουργικότητας και της ανθεκτικότητας του ενήλικα πλέον ανθρώπου σε περιβάλλοντα κατάφωρης θεσμικής και κοινωνικής βίας, ανεργίας, πολέμων, οικονομικής εκμετάλλευσης, προσφυγιάς, ανισότητας , διακρίσεων, καταστολής, έλλειψης δημοκρατίας, προοπτικής αυτοδιάθεσης, δυνατότητας αυτοπροσδιορισμού.
Η συνάντησή μου με τη συστημική σκέψη κατά τη δεκαετία του 1990 άνοιξε για μένα ένα νέο κεφάλαιο στη σχέση μου με την ψυχοθεραπεία, καθώς οι βασικές της παραδοχές παρέκαμπταν με έναν θεωρητικά στιβαρό και πρακτικά κομψό ακροβατικό τρόπο όλα τα προηγούμενα κακά.
ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΛΟΙ ΜΕΡΗ ΕΝΟΣ ΔΙΑΣΥΝΔΕΔΕΜΕΝΟΥ ΟΛΟΥ (Bateson)
ΟΛΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΛΑ – ΠΟΛΛΑΠΛΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ (W. Welsch)
ΕΜΒΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΚΑΘΟΔΗΓΗΘΟΥΝ (Maturana & Varela)
ΤΑ ΕΜΒΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΜΕ ΑΞΟΝΕΣ ΜΟΝΟ ΚΑΙ ΠΑΝΤΑ ΤΗΝ ΕΠΙΒΙΩΣΗ, ΤΗΝ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΥΗΜΕΡΙΑ ΤΟΥΣ
Η ΑΥΤΟΑΝΑΦΟΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΕΙΝΑΙ Η ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΗΣ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΣΥΝΟΜΙΛΙΑΣ ΜΑΖΙ ΤΟΥΣ.
ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΛΟΙ ΚΑΘΕ ΣΤΙΓΜΗ Η ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΜΑΣ
ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΠΙΖΗΣΑΝΤΕΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΘΥΜΑΤΑ
ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΑ ΑΠΟΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΣΤΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ
Η ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΩΣ ΠΟΛΥΜΕΡΟΛΗΨΙΑ, Η ΟΠΟΙΑ ΠΡΩΤΑ ΑΥΞΑΝΕΙ ΤΗ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΑΔΥΝΑΜΟΥ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΜΕΡΟΛΗΠΤΕΙ ΥΠΕΡ ΟΛΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗΣ ΜΙΑΣ ΝΕΑΣ ΑΥΤΟΡΡΥΘΜΙΣΗΣ. (Retzer)
ΟΦΕΙΛΟΥΜΕ ΝΑ ΑΣΕΒΟΥΜΕ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ. (Checcin)
Μέσα από όλα αυτά και πολύ περισσότερες παραδοχές, ή αν θέλετε προκαταλήψεις της συστημικής σκέψης, εδραιώθηκε μέσα μου η πολιτική διάσταση της ψυχοθεραπείας ως μιας νέας δύναμης στην απαρτίωση του ανθρώπινου κόσμου και της σχέσης του με τη φύση. Καμία καθοδήγηση, καμία χειραγώγηση, καμία εκ των προτέρων ειλημμένη απόφαση λύσης, καμία λογική ίσων αποστάσεων σε καταπιεστικά περιβάλλοντα δεν είναι πλέον θεμιτή στον κόσμο της συστημικής ψυχοθεραπείας. Τίποτα δεν είναι ατομικό, πέρα από τις δυνατότητες όλων των υπάρξεων για αυτοπροσδιορισμό και συμμετοχή στο συλλογικό καλό . Το ατομικό καλό μετατρέπεται σε προσωπική ευημερία στα πλαίσια ενός ευημερούντος κόσμου, στον οποίο έχουν όλα συμβάλει με τον τρόπο τους. Το συλλογικό μοιάζει να είναι στη φύση ο μόνος τρόπος επαλήθευσης της ζωής μέσω της επικοινωνίας και της σύνδεσης.
Η σεβασέβεια του συστημικού θεραπευτή ως στάση απέναντι και στον ίδιο του τον εαυτό και τη θεωρία του, η παραδοχή ότι ο πελάτης είναι ο πρώτος και τελικός επόπτης μας παρακάμπτει με έναν τελικό τρόπο όλους τους κινδύνους που επιφυλάσσονται στην ψυχοθεραπεία από τις παραδοσιακές προσεγγίσεις. Ο συστημικός θεραπευτής/τρια εμβαπτίζεται μέσω της θεωρίας του σε μια πρόκληση για κοινωνική παρέμβαση που περνάει μέσα απ΄ την ίδια την ψυχοθεραπεία.
Τι κάνουμε λοιπόν στους χώρους εργασίας μας ως συστημικοί θεραπευτές/τριες; Γινόμαστε συστημικοί εργάτες – που λέει και ο Lang.
«..η σύμπραξη του συστημικού εργάτη σε επεισόδια που μειώνουν τις δυνατότητες δράσης άλλων ανθρώπων είναι αντίθετη με την συστημική ηθική στάση».
Lang et al.,1990
The systemic professional Domains of Action and the question of Neutrality
In: Human systems, the journal of systemic consultation and management, vol. 1, 1990
Είτε είμαστε με τους συνομιλητές μας στο προσωπικό μας γραφείο είτε στο διάδρομο ενός ψυχιατρείου, είτε σε ένα προσφυγικό camp, είτε σε ένα κέντρο ειδικών θεραπειών, στα σχολεία, στις κοινωνικές υπηρεσίες του δήμου, σε ένα streetwork του πρώην OKANA στο Δενδροπόταμο, ο ρόλος μας ο σύντονος με τη θεωρία μας είναι να εισάγουμε πληροφορία ενδυνάμωσης των ανθρώπων που βρίσκονται κάθε φορά σε κίνδυνο κάθε μορφής. Αυτό προϋποθέτει να πιστεύουμε βαθιά στις δικές τους δυνάμεις αλλά και στο δικαίωμά τους να παίρνουν αποφάσεις για τη ζωή τους, ακόμα κι αν ο κόσμος όλος διαφωνεί με αυτές.
- Φωτίζουμε το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο οι ίδιοι δυστυχούν ως συνιστώσα αυτού που τους συμβαίνει
- Ανοίγουμε μαζί τους διάλογο για τη σχέση που έχουν και θα αποφασίσουν να έχουν με αυτό το κοινωνικό πλαίσιο και πώς μπορούν να το επηρεάσουν σύμφωνα με τις ανάγκες τους
- Εισάγουμε την ιδέα της συλλογικότητας τόσο στην αντίληψη, όσο και στη βίωση και την αλλαγή του κοινωνικού
- Η προσωπική ανθεκτικότητα αντιμετωπίζεται όχι ως υπομονή μέχρι να περάσει η μπόρα, ή δυνατότητα ελιγμών για να μη μας πάρουν τα σκάγια, αλλά ως όχημα προσωπικής ευημερίας με στόχο να αναλάβουν ενεργητική δράση υπέρ των αναγκών τους με όσο στο δυνατόν πιο συλλογικούς όρους
Τι κάνουμε λοιπόν στη συστημική ψυχοθεραπεία – ειδικά σε καιρούς συνολικών πολιτισμικών κρίσεων, όπως είναι οι δικοί μας καιροί;
Αποδομούμε ασεβέστατα κοινωνικά κλισέ περί τελειότητας, κοινωνικής αποδοχής, επιτυχίας, αναγνώρισης, αυτό βελτίωσης, ατομικής ανθεκτικότητας και αντιπροτείνουμε τους αποτυχημένους και επιζώντες στην ιστορία της ανθρωπότητας ως διαχρονικά πρότυπα ανθρώπου: τον Οδυσσέα ως τον μεγαλύτερο loser της ιστορίας, που περιέργως η κλασική αρχαιότητα πρόβαλλε στις νεότερες γενιές της ως πρότυπο ανθρώπου.
Η συνομιλία με τις έννοιες,
η ρευστοποίηση των σκληρών κατασκευών που συμβάλλουν στη δυστυχία των ανθρώπων,
η έμφαση στην αρτιότητα του εαυτού του καθενός και της καθεμιάς από μας ακόμα και στην πιο δύσκολη στιγμή μας,
η κατάδειξη της κοινωνικής επιρροής σε αυτό που βιώνει το άτομο, αλλά και η δυνατότητά του να ασεβήσει απέναντι σε αυτήν,
Η ανάκτηση της εμπιστοσύνης στους ανθρώπους
Η ρήξη με τον καπιταλισμό μέσα του
Η πίστη στο ότι είναι εφικτό να υπάρχει και να αναπτύσσεται μετά από αυτή τη ρήξη με όρους δημιουργίας
Η προκατάληψη ότι η ευτυχία είναι δυνατή και ο πόνος δεν αντίκειται σε αυτήν
Το κράτημα του προσώπου με το οποίο συνομιλούμε, έως ότου κάνει τη μετάβαση από την ομφαλοσκοπική του αυτοκατηγόρια στη δυναμική διεκδίκηση της ζωής που θέλει , με όρους επιείκειας για τον εαυτό και τους άλλους και συνεργασίας με άλλους ανθρώπους
Κάπου εκεί, σε έναν πόλεμο χαρακωμάτων με τους κυρίαρχους λόγους, τις καταπιεστικές συνθήκες ζωής, τον παραλογισμό και την ανηθικότητα των πολιτικών συστημάτων
Κάπου εκεί μπορούμε να διασώσουμε την επιστημονική και επαγγελματική μας αξιοπρέπεια συνομιλώντας με τους ανθρώπους για το Άλλο. Αυτό που μας λέει η θεωρία μας. Να αντλήσουμε από αυτήν το δικό μας θάρρος να μη μας καταπιεί η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και να δούμε τις συστημικές μας αξίες ως το δικό μας τρόπο να κάνουμε το ίδιο και με τους πελάτες μας: να συμβάλλουμε στην συνειδητοποίηση του πολύπλευρου εαυτού τους και στην ενδυνάμωση τους, ώστε να κάνουν και αυτοί το δικό τους πόλεμο χαρακωμάτων με επίγνωση του κοινωνικοπολιτικού πλαισίου στο οποίο ζουν. Ως οργανισμοί ζωντανοί και ισχυροί που γνωρίζουν τι χρειάζονται και μπορούν να το πάρουν, αν το θελήσουν, γνωρίζοντας ότι η λύση, όπως και το πρόβλημα είναι πάντα συλλογικές επιδόσεις και ποτέ το αποτέλεσμα ενός μόνο ανθρώπου.
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΥΓΕΙΑ Η ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗ ΣΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ «ΑΡΡΩΣΤΟ» ΚΟΣΜΟ
Μόνο που για μας δεν υπάρχει υγεία και αρρώστια, αλλά μόνο η πορεία των οργανισμών προς την επιβίωση και την ευημερία τους μέσα από δομικές συζεύξεις σε μια αυτοποιητική ματουρανική αγάπη. Αυτό έχουμε να κάνουμε στις συνομιλίες μας με ανθρώπους που μας κάνουν την τιμή να μοιράζονται μαζί μας αυτόν τον αγώνα τους. Να μοιραστούμε και μεις με τον δικό μας τρόπο και από τη δική μας θέση μαζί τους τον δικό μας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Bateson, G.
Bateson, G. (1936/1958). Naven.
Bateson, G. (1951). Communication: The social matrix of psychiatry (with J. Ruesch).
Bateson, G. (1955). A theory of play and fantasy. [Article; publication details not provided].
Bateson, G., Jackson, D., Haley, J., & Weakland, J. (1956). The double bind. [Article; publication details not provided].
Bateson, G. (1972). Steps to an ecology of mind.
Bateson, G. (1979). Mind and nature: A necessary unity.
Bateson, G., & Bateson, M. C. (1987). Angels fear: Towards an epistemology of the sacred.
Breggin, P. R.
Breggin, P. R. (1991). Toxic psychiatry. St. Martin’s Press.
Cooper, D.
Cooper, D. (1974). Psychiatry and anti-psychiatry.
Curran, J., et al.
Curran, J., et al. (2019). How does therapy harm? A model of adverse process factors. Frontiers in Psychology.
Foucault, M.
Foucault, M. (1961). Madness and civilization: A history of insanity in the age of reason. Routledge.
Gerke, L., et al.
Gerke, L., et al. (2020). Frequencies and predictors of negative effects in routine practice. Frontiers in Psychology.
Goffman, E.
Goffman, E. (1961). Asylums: Essays on the social situation of mental patients and other inmates. Anchor Books.
Horvath, A. O., & Symonds, B. D.
Horvath, A. O., & Symonds, B. D. (1991). Relation between working alliance and outcome in psychotherapy. Journal of Counseling Psychology, 38(2), 139–149.
Klatte, R., et al.
Klatte, R., et al. (2018). Adverse effects of psychotherapy: Protocol for a systematic review. Systematic Reviews.
Laing, R. D.
Laing, R. D. (1960). The divided self: An existential study in sanity and madness. Penguin.
Maturana, H., & Varela, F.
Maturana, H. (1970). Biology of cognition.
Maturana, H., & Varela, F. (1973). The organization of the living: A theory of autopoiesis. [Publisher not provided].
Maturana, H., & Varela, F. (1987). The tree of knowledge.
Moncrieff, J.
Moncrieff, J. (2008). The myth of the chemical cure. Palgrave.
Parry, G. D., et al.
Parry, G. D., et al. (2016). Iatrogenic harm from psychological therapies—Time to move on. Royal College of Psychiatrists.
Retzer, W.
Retzer, W. (2002). Systemische Therapie: Eine Einführung.
Retzer, W., & Schmidt, G. (2009). Hypnosystemische Therapie und Beratung.
Retzer, W. (2011). Familien, Paare, Systeme: Einführung in die systemische Therapie.
Strauss, B., et al.
Strauss, B., et al. (2021). Negative effects of psychotherapy: Estimating the prevalence and nature. Frontiers in Psychology, 12, 637335.
Szasz, T. S.
Szasz, T. S. (1961). The myth of mental illness: Foundations of a theory of personal conduct. Harper & Row.
Young, J., et al.
Young, J., et al. (2017). Adverse effects of psychological therapies: A conceptual framework. Clinical Psychology Review.